Dazed-in mədəniyyət redaktoru Halima Jibril yazır ki, TikTok-da gənc qadınlar və non-binary insanlar gözəllik anlayışlarını sorğulamaq üçün saçlarını qırxdırırlar — bu təcrübənin onlara nə öyrətdiyi barədə dörd nəfərlə danışdıq.
2007-ci ildə Britney Spears saçlarını qırxdıranda mən altı yaşında idim. Onun tünd qəhvəyi saçlarını maşınla qırxdığı, gülümsədiyi fotolar bütün dedi-qodu jurnallarının üz qabığını bəzəmişdi; başlıqlarda isə 25 yaşlı müğənninin “dəli olduğu”, “ağlını itirdiyi” yazılırdı. Hadisə ətrafında yaranan media isteriyası uşaq beynimdə belə bir fikir formalaşdırdı: qadın saçını qırxdırırsa, deməli, nəsə yolunda deyil.
Uşaqlıqda Spears-ın həmin görüntüləri məni qorxudurdu. Mədəni olaraq bu fotolar psixi xəstəliyin, ağlını tam itirmiş bir qadının vizual simvoluna çevrilmişdi. Amma pop ulduzunun həyatının həmin dövründə üzləşdiyi rəftarları — yeniyetməlik dövrünün korporativ şəkildə seksualizasiyası, fasiləsiz media təzyiqi, evliliyinin dağılması və s. — anlamağa başlayanda, bu görüntülərə başqa cür baxırsan. Görürsən ki, bəlkə də saçını qırxdıran, gülümsəyən qadın özünü itirmir; əksinə, həyatına və imicinə ilk dəfə nəzarəti sevinclə ələ almağa çalışır.
Spears 2023-cü ildə yayımlanan The Woman in Me adlı memuarında yazır ki, saçını qırxdırmaq dünyaya ünvanlanmış bir “fuck you” idi. “Mənim sənin üçün gözəl olmağımı istəyirsən? Fuck you,” — deyə yazır. “Mənim sənin üçün ‘yaxşı’ olmağımı istəyirsən? Fuck you. Mənim sənin xəyalındakı qız olmağımı istəyirsən? Fuck you.” Bu gün getdikcə daha çox gənc qadın eyni səbəbdən saçını qırxdırır.
Yeni il başlayanda influenser və aktrisa Erika Titus saçını qırxdırmağa və bu prosesi TikTok-da sənədləşdirməyə qərar verdi. “Sosial media gözəllik qavrayışımızı məhv edib. Mənimkini mütləq məhv edib,” — Titus Dazed-ə deyir. Saçını qırxdırmaq onun gözəllik və feminenliklə bağlı inanclarını sorğulamaq üçün seçdiyi yol idi — ümid edirdi ki, “bunlar mənim üçün bir o qədər də önəmli olmayacaq”. Titusun saçını qırxdırdığı video artıq platformada 28,9 milyon baxış toplayıb. Bu video saçlarını kəsməyi düşünən digər gənc qadınları və non-binary insanları da addım atmağa həvəsləndirib (qeyd edək ki, hər kəs üçün ilham mənbəyi Titus deyil).
Aşağıda saçlarını niyə qırxdırdıqları, bu qərarın üzə çıxardığı narahat hisslər və bunun gözəllik anlayışlarını (və özlərini) necə müsbət yöndə dəyişdirdiyi barədə gənclərlə söhbətlərimizi təqdim edirik.
MALIA, 18
“Saçımı qırxdırmaq fikri uzun müddətdir ağlımda idi və adətən xaos anlarında ortaya çıxırdı. Zarafatla deyirdim: ‘Bəlkə gedim saçımı qırxdırım?!’ Düşünürəm ki, tərəddüdüm bununla bağlı assosiasiyalardan qaynaqlanırdı. İnsanlar belə bir addımı atan qadınların mütləq başına ciddi bir hadisə gəldiyini düşünür, çünki bu ‘dəli’ bir qərar kimi qəbul olunur. Amma bu, saçın qadınlar üçün daşıdığı sosial yükün nə qədər böyük olduğunu göstərir.
Digər bir qorxum rəngli bir qadın olmağımla bağlı idi. Mediada qısa saçlı, ‘buzz cut’ və ya ‘pixie’ kəsimli insanları görürdüm, amma hamısı ağdərili idi. Düzünü desəm, onların görünüşünün mənimkindən daha yaxşı qarşılandığını düşünmədiyimi desəm, yalan olar. Mənim 3a–c tipli qıvrım saçlarım var və onun yenidən uzanmasının nə qədər vaxt aparacağını bilmək də sarsıdıcı idi. Amma indi bunu ‘davamlılıq məşqi’ kimi görməyə çalışıram. Başqalarının gizlənmək üçün sevdiyi bir şey olmadan (qıvrım saçları tərifləmək və onun arxasında gizlənmək asandır) feminenliyin mənim üçün nə demək olduğunu anlamaq istəyirəm.
Düşünürəm ki, heç vaxt xarici görünüşümə bu qədər az əhəmiyyət verməmişdim. Amma güzgüdə özümü bəyəndiyim anlar indi daha dərin və mənalıdır. Özümün istənilən versiyasını qəbul edə biləcəyimi hiss edirəm və bu versiya ilə məhz indi tanış olduğuma şadam.
Bu təcrübə mənə çılpaq olmağı sevdiyimi öyrətdi — özümü çox həssas və dünyanın məni necə şərh edəcəyinə açıq hiss edirəm. Kapüşon, papaq taxmağı nə vaxt istədiyimi, nə vaxt saçımın ‘danışacağını’ özüm seçməyi sevirəm. Duşda baş dərimə toxunmağı sevirəm. Əvvəllər dünyaya nə qədər açıq olduğumu dərk etmirdim, amma keçəl olmaq bu açıqlığı daha real edir. Son vaxtlar mənə həqiqətən uyğun olan fürsətlər qarşıma çıxır və bunun davam etməsini ümid edirəm. Bunu keçəl olmağımla əlaqələndirirəm, çünki sanki bütün varlığım masanın üstündədir.”
LILY, 28
“Bir neçə ildir saçımı qırxdırmağı düşünürdüm, əsasən yeni bir başlanğıca ehtiyacım olduğu üçün. Saçıma melir vurmuşam, platin sarı etmişəm, qırmızıya boyamışam, keratin prosedurları etdirmişəm. Baxımından yorulmuşdum və yenidən təbii rəngimi və teksturamı görmək istəyirdim. Üstəlik, son bir neçə ildir trixotillomaniya ilə mübarizə aparıram — bu, saçını yolma davranışıdır — və saçımın olmamasının bu vərdişi azaltmağa kömək edəcəyini düşündüm.
Saçımı qırxdırandan sonra bir qədər özümə inamsız hiss etdim; güzgüdə özümü görməyə hələ alışmamışam. Feminen görünmədiyimdən narahatam. Amma narahatlıq mütləq pis bir şey deyil. Bu təcrübəni özümə meydan oxumaq kimi görürəm; əslində bu, narahatlığım üçün bir növ ‘ekspozisiya terapiyasıdır’. İndiyə qədər başa düşdüm ki, saçın qırxılması düşündüyüm qədər böyük məsələ deyil. Təcrübəmi sosial mediada paylaşmaq da mənə göstərdi ki, həssaslıq güc ola bilər. Dəyərli olmaq üçün mükəmməl olmalı deyiləm; sadəcə özüm olmağım kifayətdir. Qorxunun yoluma mane olmasından yorulmuşam. Həyat çox qısadır!”
SAM, 20
“Saçımı qırxdırmaq fikri təxminən 14 yaşımdan mənimlədir. O vaxtdan düşünürdüm ki, hər kəs həyatında ən azı bir dəfə bunu yaşamalıdır. Nəhayət bu qərarı verməyimin əsas səbəbi saçlarıma nə qədər bağlı olduğumu dərk etməyim oldu. Saçlarım kimliyimin, feminenliyimin və dünyaya necə təqdim olunduğumun böyük bir hissəsi idi. Bəzən onun arxasında gizləndiyimi hiss edirdim. Bu bağlılığı sınamaq, gözəlliyimi və öz dəyərimi müəyyən etmək üçün xarici bir şeyə ehtiyac duymadan da özümü tam və güvənli hiss etməyi öyrənmək istədim.
Məni bu qədər vaxt saxlayan elə həmin bağlılıq idi. Dəyişiklikdən və güzgüdə özümü tanımamaqdan qorxurdum. İnsanların reaksiyalarını, hələ də cəlbedici hiss edib-etməyəcəyimi, bu qədər görünən bir qərardan peşman olub-olmayacağımı düşünürdüm.
Saçımı qırxdırmaq inanılmaz dərəcədə azadlaşdırıcı oldu. Əvvəlcə bəzi narahat hisslər — xüsusən həssaslıq və kimliklə bağlı — üzə çıxdı, amma sonda bu, məni daha güvənli, yerində və özümlə barışıq hiss etdirdi. Mənə öyrətdi ki, öz dəyərim xarici görünüşümə bağlı deyil və ənənəvi gözləntilərə uyğunlaşmadan da feminen, gözəl və güclü ola bilərəm.”
BROOKLYN, 21
“Saçımı qırxdırmağa qərar verdim, çünki təkcə saçımda yox, həyatımda da yeni bir başlanğıca ehtiyacım var idi. Mən yerli icmadanam və mədəniyyətimizdə saçın xatirələri daşıdığına inanılır. Düzü, 2025-ci il mənim üçün çox ağır keçdi. Tezliklə universiteti bitirib tamamilə yeni bir yerə köçəcəyəm və sadəcə dedim: ‘fuck it’.
Bunu edən kimi özümü tapdım. Son tel saçımı qırxanda içimdə böyük bir özünəinam dalğası yarandı. Elə bil özümü soyundum və nəhayət kim olduğumla üz-üzə qaldım. Üz cizgilərim mənə daha qabarıq göründü və ‘vay, mən belə görünürəm?’ deyə düşündüm. Bir az gülməli fikirdir, amma saçlarım illərlə güvənsizliklərim üçün bir örtük, lazım olanda bir qalxan olmuşdu. Kimliyim uzun müddət saçımla bağlı olduğu üçün, əslində önəmli olan şeylərdənsə, xarici görünüşümə daha çox fokuslanırdım. Saçı qırxdırdıqdan sonrakı ilk bir-iki saat yenidən doğulmaq kimi idi. Saf eyforiya.
Bu təcrübə mənə risk almağı, qorxulu şeylər edib yenə də yaxşı qala biləcəyimi öyrətdi. ‘Bucket list’imdə hələ çox şey var və bu, davam etməli olduğumu göstərdi. Həm də başa düşdüm ki, enerji görünüşdən qat-qat daha parlaqdır. İndi özümü daha yaxın, daha açıq hiss edirəm — sanki bir işıq kürəsiyəm. Saçını qırxdırıb bunun sadəcə saç olduğunu anlayandan sonra, həyatdakı bir çox başqa şeylər də daha asan gəlir.”
